PUBLICACIONES

 

ÑE’ËMYESAKÄHA

 

Diccionario Lexicológico Guaraní-Guaraní

Obra declarada de interés educativo y cuyo uso es recomendado en instituciones educativas de gestión oficial y privada por Resolución Nº 10.556/2002  del Ministerio de Educación y Cultura.

 

Primera edición

Año 2002

 

Segunda  edición

Año 2004

Revisada y ampliada

Página interior del diccionario.

Segunda  edición

 

 

Ko Ñe'êmyesakäha heñói mbo'ehakotýpe, mbo'eharakuéra apytépe, ipy'a angekóiva arandu rekávo, oñeha'äva okakuaave haguä tekombo'e porä rapére.

 

Ko kuatia jehaipyre ohechaukase ikatuha ojeguerojera arandu ryru oikóva ñemihápe kuña ha kuimba'e paraguái apytu'ûme ha hekoháre. 

 

Ñe'êmyesakäha osê kuri peteï tembiaporägui, Guarani Ñe'ê mbo'epy'aty oñehesa'ÿijokuévo. Mbo'eharakuéra omyakäraku temimbo'ekuérape, ko'äva katu ombopy'aguasu mbo'eharakuérape, ohechaukávo hikuái ikatuha osê kuatiahaipyre oipytyvökuaáva mitä ha kakuaápe, ojepovyvy ha ojetypekaséva guarani arandu rypy'ûre.

 

Ko tembiapópe rejuhúta heta ñe'ê guarani ombohérava opaite mba'e jahecháva, ñañandúva ha  oikóva ñande jerére.

 

Jaikuaaháicha, noïmbái hína ko'ápe opaite ñe'ê guarani oporombohérava. Amo gotyove guarä upéva. Äga katu ojeporavo umi ikatúva guive oñemyesakä ko'äga ha oñemba'apo hese kyre'ÿ ha jepytasópe.

 

Umi ñe'ê he'iséva oñemohenda hesakä poräve haguäicha ha oïramo ñe'ê he'iséva heta mba'e, oñemoï jepapapy 2, 3 ojehechauka haguä peteïteï. Jahechápa nahesakävéi umi ñe'ê he'iséva, ojepyaha ñe'êjoaju ojekuaa haguä mba'éichapa ikatu ojepuru pe ñe'ê oñemyesakäva.

 

Ha péicha, hi'ägui oñehesa'ÿijo guarani ñe'ê ko ñe'êtépe voi ha oñemondoho isä oñapytï su'úva ichupe Castellano rehe, osê ko tembipo jehaipyre, ikatu haguäicha ñañapymi kyhyje'ÿre ko ñe'ê arandúpe.  

 

 

Descripción del diccionario en castellano

El diccionario lexicológico Ñe’êmyesakäha constituye una importante obra de referencia en lengua guaraní, que permite una aproximación al significado de las palabras mediante la definición enunciada en la misma lengua.

Ñe’êmyesakäha es el resultado de una tarea colectiva de la que han participado docentes estudiantes de dos promociones del Curso de Especialización en Educación Bilingûe realizado en el ISE (Promoción 2002 y 2004). Se unieron en el proceso de elaboración un total de 93 docentes provenientes de distintos puntos geográficos del país.  Asimismo, incluye también a los informantes clave, hablantes de guaraní, consultados para la elaboración del material. Han sido entrevistados aproximadamente mil usuarios del guaraní, de distintas áreas geográficas, que comprenden una franja etárea de entre 11 a 90 años de edad.

En esta obra se definen exclusivamente palabras léxicas, categorizadas en nominales y verbales.

 

Las acepciones de las palabras se asientan en el siguiente orden:

·        significado denotativo, en primer lugar, se presenta el contenido puramente representativo de la palabra, de carácter objetivo y referencial.

·        sentido connotativo, en segundo lugar, se presenta el valor significativo que  procede del uso que le dan los hablantes a la palabra en diversas situaciones, conlleva un mundo subjetivo asociado a experiencias, sentimientos, valores que cargan de otros significados, compartidos por la mayoría de los usuarios.

·        sentido figurado, en tercer lugar, se consignan los significados distintos de los que parecen originarios, aplicados a la palabra en virtud de la semejanza o proximidad que el hablante aprecia entre tales significados y sus referentes.

 

Las distintas acepciones se señalan mediante numerales. En todos los casos se consigna, con letra tipo cursiva,  un enunciado ejemplificador del uso de las distintas acepciones.

 

 

Ejemplo

Jagua. (p. nom. p. verb).  Mymba óga, hetyma irundýva, okambu michï aja, häi akua ha ikatu oporosu’u. Okaru tembi’úre, oñangareko máva ha ógare tuicha rire.  Areko ógape peteï jagua ñarö.  2. Máva oporomoï vai reíva, omombe’úvo hapicha rembiapokue ambuépe. Tïro'ysä.  Amo karai ojagua iñirûre imba'apohápe.

 

En algunos casos la palabra contiene dos significados denotativos. Ejemplo:

 

Chuchu. (p. nom. - p. verb.)  Hi'upyrä, andai’i joguaha, hakä ojepysóva ysypóicha ambue hendáre. Ña Chíka korapýpe heñói chuchu. 2. Pytaryrýi, kyhyje. Ochuchúgui ndojapo poräi hembiapo.

 

Algunas palabras definidas tienen sinónimos, los cuales son consignados después de la acepción correspondiente. Ejemplo:

 

Mainumby. (p. nom.) Guyra’i ojerokyrokýva yvoty jerére, oipytévo ichugui mba’ehe’ê, ijape verapa ha ijuru puku akua. Maino'i. Mainumby ojere yvoty porä rehe.

 

En el caso de palabras que designan clases de una misma especie, se comienza definiendo el nombre común y a continuación se asientan las definiciones referidas a las distintas clases de esa especie, con la letra inicial del nombre común. Ejemplo:

 

Kururu. (p. nom.) Mymba rete apu’a, resapo, ipire korochopa ha ipy mbyky mimiva.  Oiko y ha yvyháre.  Ho’u vicho'i ovevéva pyharekue. Che kotýpe oike kururu. K. pytä: Mymba ape pytängy, rete apu’a, ipochýva oñemoangekóiramo. Che memby'ípe omuña kururu pytä.  K. chini: Mymba pytängy oikóva opárupi. Ajuhu che rupa guýpe peteï kururu chini.  K. kokue: Mymba ape rovyû hete michïva, oiko opopo kokuére ñemitÿ apytépe.  Aka'apikuévo amombomi peteï kururu kokue.

 

 

Los autores de esta obra expresan su interés en recibir sugerencias y críticas para seguir enriqueciendo y mejorando este material, en coherencia con el proceso participativo y colaborativo de elaboración. Las   mismas se pueden hacer llegar al local del Instituto Superior de Educación "Dr. Raúl Peña", sito en Avda. Eusebio Ayala Km 4,5 (Barrio Hipódromo), Asunción, Teléfono 503 012/14, Telefax 503 015, Casilla de Correo 466, e-mail ise-mec@sce.cnc.una.