|
PUBLICACIONES
|
|
ÑE’ËMYESAKÄHA
Diccionario
Lexicológico Guaraní-Guaraní
Obra declarada de interés educativo y cuyo uso es
recomendado en instituciones educativas de gestión oficial y privada por
Resolución Nº 10.556/2002 del Ministerio de Educación y Cultura.
|
|
|
|
Ko
Ñe'êmyesakäha
heñói
mbo'ehakotýpe, mbo'eharakuéra apytépe, ipy'a angekóiva arandu rekávo,
oñeha'äva okakuaave haguä tekombo'e porä rapére.
Ko
kuatia jehaipyre ohechaukase ikatuha ojeguerojera arandu ryru oikóva
ñemihápe kuña ha kuimba'e paraguái apytu'ûme ha hekoháre.
Ñe'êmyesakäha
osê kuri peteï tembiaporägui, Guarani Ñe'ê mbo'epy'aty oñehesa'ÿijokuévo.
Mbo'eharakuéra omyakäraku temimbo'ekuérape, ko'äva katu ombopy'aguasu
mbo'eharakuérape, ohechaukávo hikuái ikatuha osê kuatiahaipyre
oipytyvökuaáva mitä ha kakuaápe, ojepovyvy ha ojetypekaséva guarani
arandu rypy'ûre.
Ko
tembiapópe rejuhúta heta ñe'ê guarani ombohérava opaite mba'e jahecháva,
ñañandúva ha oikóva ñande jerére.
Jaikuaaháicha, noïmbái hína ko'ápe opaite ñe'ê guarani oporombohérava.
Amo gotyove guarä upéva. Äga katu ojeporavo umi ikatúva guive oñemyesakä
ko'äga ha oñemba'apo hese kyre'ÿ ha jepytasópe.
Umi
ñe'ê he'iséva oñemohenda hesakä poräve haguäicha ha oïramo ñe'ê he'iséva
heta mba'e, oñemoï jepapapy 2, 3 ojehechauka haguä peteïteï. Jahechápa
nahesakävéi umi ñe'ê he'iséva, ojepyaha ñe'êjoaju ojekuaa haguä
mba'éichapa ikatu ojepuru pe ñe'ê oñemyesakäva.
Ha
péicha, hi'ägui oñehesa'ÿijo guarani ñe'ê ko ñe'êtépe voi ha oñemondoho
isä oñapytï su'úva ichupe Castellano rehe, osê ko tembipo
jehaipyre, ikatu haguäicha ñañapymi kyhyje'ÿre ko ñe'ê arandúpe.
|
|
Descripción del
diccionario en castellano |
|
El diccionario lexicológico Ñe’êmyesakäha
constituye una importante obra de referencia en lengua guaraní, que
permite una aproximación al significado de las palabras mediante la
definición enunciada en la misma lengua.
Ñe’êmyesakäha es el resultado de una
tarea colectiva de la que han participado docentes estudiantes de dos
promociones del Curso de Especialización en Educación Bilingûe realizado
en el ISE (Promoción 2002 y 2004). Se unieron en el proceso de
elaboración un total de 93 docentes provenientes de distintos puntos
geográficos del país. Asimismo, incluye también a los informantes
clave, hablantes de guaraní, consultados para la elaboración del
material. Han sido entrevistados aproximadamente mil usuarios del
guaraní, de distintas áreas geográficas, que comprenden una franja
etárea de entre 11 a 90 años de edad.
En esta obra se definen exclusivamente palabras léxicas,
categorizadas en nominales y verbales.
Las acepciones de las palabras se asientan en el
siguiente orden:
·
significado
denotativo, en
primer lugar, se presenta el contenido puramente representativo de la
palabra, de carácter objetivo y referencial.
·
sentido connotativo,
en segundo lugar, se presenta el valor significativo que procede
del uso que le dan los hablantes a la palabra en diversas situaciones,
conlleva un mundo subjetivo asociado a experiencias, sentimientos,
valores que cargan de otros significados, compartidos por la mayoría de
los usuarios.
·
sentido figurado,
en tercer lugar, se consignan los significados distintos de los que
parecen originarios, aplicados a la palabra en virtud de la semejanza o
proximidad que el hablante aprecia entre tales significados y sus
referentes.
Las distintas acepciones se señalan mediante numerales.
En todos los casos se consigna, con letra tipo cursiva, un
enunciado ejemplificador del uso de las distintas acepciones.
|
|
Ejemplo |
|
Jagua.
(p. nom. p. verb). Mymba óga, hetyma irundýva, okambu michï aja, häi
akua ha ikatu oporosu’u. Okaru tembi’úre, oñangareko máva ha ógare
tuicha rire. Areko ógape peteï jagua ñarö. 2. Máva oporomoï vai
reíva, omombe’úvo hapicha rembiapokue ambuépe. Tïro'ysä. Amo
karai ojagua iñirûre imba'apohápe.
En algunos casos
la palabra contiene dos significados denotativos. Ejemplo:
Chuchu.
(p. nom. - p. verb.) Hi'upyrä, andai’i joguaha, hakä ojepysóva
ysypóicha ambue hendáre. Ña Chíka korapýpe heñói chuchu. 2.
Pytaryrýi, kyhyje. Ochuchúgui ndojapo poräi hembiapo.
Algunas palabras
definidas tienen sinónimos, los cuales son consignados después de la
acepción correspondiente. Ejemplo:
Mainumby.
(p. nom.) Guyra’i ojerokyrokýva yvoty jerére, oipytévo ichugui mba’ehe’ê,
ijape verapa ha ijuru puku akua. Maino'i. Mainumby ojere yvoty porä
rehe.
En el caso de
palabras que designan clases de una misma especie, se comienza
definiendo el nombre común y a continuación se asientan las definiciones
referidas a las distintas clases de esa especie, con la letra inicial
del nombre común. Ejemplo:
Kururu.
(p. nom.) Mymba rete apu’a, resapo, ipire korochopa ha ipy mbyky mimiva.
Oiko y ha yvyháre. Ho’u vicho'i ovevéva pyharekue. Che kotýpe oike
kururu. K. pytä: Mymba ape pytängy, rete apu’a, ipochýva
oñemoangekóiramo. Che memby'ípe omuña kururu pytä. K. chini:
Mymba pytängy oikóva opárupi. Ajuhu che rupa guýpe peteï kururu chini.
K. kokue: Mymba ape rovyû hete michïva, oiko opopo kokuére
ñemitÿ apytépe. Aka'apikuévo amombomi peteï kururu kokue.
|
|
Los autores de esta obra expresan su interés en
recibir sugerencias y críticas para seguir enriqueciendo y mejorando
este material, en coherencia con el proceso participativo y colaborativo
de elaboración. Las mismas se pueden hacer llegar al local del
Instituto Superior de Educación "Dr. Raúl Peña", sito en Avda. Eusebio
Ayala Km 4,5 (Barrio Hipódromo), Asunción, Teléfono 503 012/14, Telefax
503 015, Casilla de Correo 466,
e-mail
ise-mec@sce.cnc.una.
|
|